Cami

Başdurak Camii, Anafartalar Caddesi üzerinde Kızlarağası Hanından Kestelli yokuşuna uzanan aksın kesişme noktasında; Tarihi Kemeraltı Çarşısı’nın tam kalbinde yer almaktadır.

Yapıyla ilgili en erken tarihli veri Evliya Çelebi Seyahatnamesinden elde edilmektedir. Seyahatnamede eser Hacı Hüseyin Camii olarak anılmakta ve yapı hakkında şöyle bahsedilmektedir: “Liman kenarında iki katlı ve kurşun örtülü kalabalık cemaate malik camidir. Kapısı üzerinde bunun da tarihi var:

Kıldı hoş sa’y-i himem sıdk ile ol Hacı Hüseyin

Yapdı bu ka’be-i uşşakı zehi ca-yi emin

İhtimamın göricek dedi şifayi tarih

Bareka’llah ki zehi cami-i firdevs-i berin

sene 1062/1652

Bu da Bıyıkoğlu Camii gibi merdivenler ile çıkılır, alt katı baştan başa dükkanlar ve mahzenlerdir. Bir sanatlı kargir minaresi vardır[1].

Seyahatnameye göre yapının denize kıyı verdiği, fevkani olduğu, yapıya merdivenlerle ulaşıldığı, minarenin kagir olduğu ve kapısında 1652 tarihli kitabe bulunduğu anlaşılmaktadır.

Yapının 17. yüzyıl ortalarından 19. yüzyıl sonlarına dek banisinin adı olan Hacı Hüseyin Cami adını taşıdığını, daha sonra mevkiinin ismi olan Başdurak adıyla anıldığı belirtilmektedir[2]. Günümüzde seyahatnamede işaret edilen kitabenin yerinde harim giriş açıklığı üzerinde 1188/1774-75 tarihli bir onarım kitabesi yer almaktadır

[1] Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Haz. S. A. Kahraman-Y. Dağlı), İstanbul 2011, C. 9-1, s. 103-104.
[2] M.M.Aktepe, “Osmanlı Devri İzmir Cami ve Mescidleri Hakkında Ön Bilgi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, S. 4-5, İstanbul 1974, s. 94.

Harim giriş açıklığı üzerindeki onarım kitabesi

Caminin avlu kapısı taç kısmının iç ve dış yüzeyinde ise ikinci bir onarım kitabesi dikkati çekmektedir. Bu kitabeye göre cami, depremde büyük zarar görmüş, halkın da yardımıyla 1312/1894-1895 yıllarında onarılmıştır

Avlu giriş açıklığı üzerindeki onarım kitabesi

Başdurak Camii’nin Mimari Özellikleri

Başdurak Camii, bulunduğu konum itibarıyla fevkani olarak tasarlanmış ve alt kata ticaret mekanları yerleştirilmiştir. İbadet mekanı ve avlu üst katta yer almaktadır.

Cami, kare planlı bir harim, harimin kuzeyinde bir son cemaat yeri ve kuzey batısındaki minareden oluşmaktadır. Avluda abdestlik ve yapıya ek olarak imam odası bulunmaktadır.

Güneybatıdan genel görünüş

Fevkani olarak düzenlenen yapıya kuzey cephesinin ortasındaki kemerli ve mermer söveli bir giriş açıklığından ulaşılmaktadır. Giriş sahanlığıyla avlu kotu arasında, mermer kaplama yirmi dört adet basamak bulunmaktadır. Zeminde kısmi mermer ve taş kaplamalar dikkati çekmektedir. Avlunun iki yanında abdestlik birimleri yer almaktadır.

Günümüzde sıvasız olan camide inşa malzemesi olarak köşelerde düzgün kesme taş diğer yerlerde kabayontu taş ve tuğla almaşık örgüye yer verilmiştir. Kurşun kaplı kubbe, oldukça yüksek sekizgen iki kasnak üzerine oturmaktadır. Kasnaklar birer sıra kirpi saçakla çevrelenmektedir. Üst kasnaklarda her cephede bir alt kasnakta ise yuvarlak kemerli ikişer pencere açıklığı dikkati çekmektedir.

Kuzeydoğudan genel görünüş

Yapının doğu ve batı cephesinde altta üçer, kuzey ve güneyinde ise ikişer pencere yer almaktadır. Yuvarlak kemerli pencere açıklıklarının kilit taşları dışa çıkıntı yapmaktadır. Üst sıra pencere açıklıkları ise oval formludur.

Kuzeyden genel görünüş

Harimin batısında kesme taştan inşa edilmiş minare yer almaktadır. Minare döşemede dikdörtgen kaide üzerine oturmakta, ilk kubbe kasnağı hizasında kaide sekizgene dönüşmekte, gövdede ise çokgen olarak devam etmektedir. Şerefe ve korkulukları taş olan minarenin külahı kurşun kaplamadır. Minare girişi son cemaat batısında yer alan sekinin sonunda dikdörtgen formlu tek kanatlı ahşap kapıdan ulaşılan holde yer almaktadır. Holün sağında küçük bir depo birimi, sonunda güneybatı avlusuna açılan kapı bulunmaktadır. Depo biriminin biri hole bakan dört yönde söveli dikdörtgen formlu, çift kanatlı ahşap penceresi bulunmaktadır.

Son cemaat yeri

Günümüzde yapının diğer cepheleri sıvasız iken harimin kuzey cephesi bütünüyle sıvalı durumdadır. Harimin kuzeyinde üç birimli bir son cemaat yer mevcuttur. Kare kaideli desteklere oturan yuvarlak kemerlerle dışa açılan son cemaat yerinin doğu ve batı birimleri kubbe ile orta birim ise tonoz örtülüdür. 

Son cemaat yerinin orta kemerinin üst bölümünün bir kısmı sıvasız bırakılarak özgün inşa malzemesi sergilenmektedir. Mevcut kemerin iki köşesinde dairesel motifli kabartma üzerinde ay yıldız motifi yer almaktadır. Harim giriş açıklığının iki yanında yer alan sütunlarda sıva ve boya uygulaması yapılmış; ancak batı sütunda kemerde uygulanan sergileme yöntemiyle benzer şekilde orijinal malzemenin bir kısmı açıkta bırakılmıştır.

Bu alana kemer alt seviyesinden niteliksiz sundurma eklenmiştir. Saçak alt seviyesinde bitkisel motifli, tekil bezeme elemanları bulunmaktadır.

Son cemaat yeri

Son cemaat birimi döşemesi sekilerde mermer kaplama, orta holde parke olarak düzenlenmiştir. Güney duvarında, ortada mermer söveli, kemerli açıklıkta yer alan çift kanatlı ahşap harim giriş açıklığının kapısı bulunmaktadır. Kapının iki yanındaki, iki sıra açıklıktan ilk sırada, kemerli, taş söve üzeri bitkisel ve geometrik kabartmalı, ferforje korkuluklu, çift kanatlı pencereler yer almaktadır. İkinci sıra açıklıklar ise alt sıra açıklıklarıyla aynı hizada, boyut olarak daha küçük kurgulanmıştır. Harim giriş açıklığı doğusunda yer alan açıklık kemerli, taş söveli, tek kanatlı ahşap pencere, batısında yer alan açıklık, kemerli taş söveli maksure çıkışıdır. Çıkmanın döşemesi mermer, korkulukları demirdir. 

Son cemaat yerinin doğu ve batı cephelerinin kuzeyinde tek katlı küçük birer odacık dikkati çekmektedir. Camiye bitişik durumdaki bu odalar kaba yonu taş ve tuğla malzeme ile inşa edilmiştir. İçte düz ahşap tavanlı dıştan kurşun kaplı tek yöne eğimli kırma çatı ile örtülüdürler. Son cemaat yeri içerisinden giriş sağlanan bu bölümlerden doğudaki imam odası olarak kullanılmaktadır. İki ayrı odadan oluşan bu bölümün güneyinden caninin doğusundaki avluya geçiş sağlanmaktadır. Batıdaki odadan ise minare giriş açıklığına ulaşılmaktadır.

Harime giriş kuzey cephesinin ortasında yer alan yuvarlak kemerli bir açıklıktan sağlanmaktadır. Giriş açıklığının üst kesiminde kıvrım dallar ve yaprak motifleriyle süslü bir alınlık ve alınlığın ortasında bir onarım kitabesi yer almaktadır. Harim kubbe ile örtülüdür ve kubbeye geçiş tromplarla sağlanmıştır, duvarları sıvalıdır. Pencere açıklıkları etrafında alçı profil ve kemer üzerinde bitkisel motifli,  alçı kabartma bezeme yer almaktadır.  Mahfil döşemesi altında kalan pencerelerde kemer üzerindeki alçı kabartma bezeme kullanılmamıştır. Pencerelerde mermer denizlik ve süpürgelik bulunmaktadır.

Harim

Açıklıkların üst hizasında ikinci sıra pencereler kurgulanmıştır.  Oval formdaki açıklık çevresinde alçı profil dönmektedir. Açıklık iç mekanda bitkisel motifli içlikle kapatılmış; içlik boşluklarında renkli vitray kullanılmıştır. Dış mekanda ise dairesel formlu taş söveli dışlık uygulanmıştır. Pencerelerden kuzeyde yer alan mahfil katı içinde kalanlar, malzeme ve açıklık formu bakımından farklılık göstermektedir. Üçüncü sıra pencereler  mahfil katının tromp içleri hariç, sekizgen kasnağın her kenarında ikişer adet olmak üzere on iki adettir. Kemerli açıklıklar ikinci sıra pencere sisteminde olduğu gibi iç yüzeyde vitraylı içlik, dış yüzeyde taş söveli dışlık olarak düzenlenmiştir. Üçüncü sıra tromp içlerinde yer alan pencerelerle dördüncü  sıra pencereleri aynıdır. Dördüncü sıra pencereler her kenarda birer adet olmak üzere sekiz tane ve üçüncü sıra pencerelerinin daha küçük boyutlu, farklı vitray kurgusu kullanılmış şeklidir.

Harim kubbesi

Kubbeyi taşıyan, tromp ayaklarının bastığı sütunlarda bitkisel motifli alçı kabartma bezemeli başlıklar bulunmaktadır. İkinci ve üçüncü sıra pencerelerin arasında, sütun başlıklarının üzerinde tekil, bitkisel motifli alçı kabartmalarla hareketlendirilmiş kat silmesi yer almaktadır.

Kadınlar mahfili

Harimin kuzeyinde bir kadınlar mahfili yer almaktadır. Mahfile ulaşım harimin doğusunda yer alan seki üzerine kurgulanmış merdiven kovasından sağlanmaktadır. Merdiven kovası kesme taştan inşa edilmiştir. Mahfil merdiveni taş basamaklardan oluşurken ahşap döşemeye geçiş,  ahşap olan son basamakla sağlanmıştır. Döşeme, harim kubbesini taşıyan yarım sütunlar ve iki adet mermer tekil sütun üzerine oturmakta; ahşap rabıta kaplamadır. Kuzey duvarı üzerinde ise biri maksure kapısı, diğeri tek kanatlı ahşap pencere olan iki açıklık bulunmaktadır. Tromp içlerinde yer alan açıklıklar mahfil üzerinde kapatılmış, ancak profilleri mevcut durumda yer almaktadır. 

Alçı süslemenin yoğun olarak kullanıldığı yarım daire profilli mihrap nişi, çeyrek küre şekilli bir kavsarayla örtülüdür. İki yanında birer sütunçe bulunmaktadır. Mihrap kavsarası, sütunçelerin başlıkları ve tepelik zengin alçı süslemelere sahiptir. Sütunçeler mihrap üzerindeki bitkisel motifli, alçı kabartma bezemeye ve silmelere destek oluşturmaktadır. Mihrap içi, kaide üzerindeki kaplamayla aynı olan mermerlerle kaplanmış, alçı perde figürü ile süslenmiştir. Bu cephede yer alan vaaz kürsüsü ve minber, kabartma bitkisel motifli mermer olarak kurgulanmıştır.

Mihrap ve minber

Camiinin her iki yanında yer alan tek katlı küçük birimlerin önünde pencereye bitişik mermer kaplama abdest alma bölümleri yer almaktadır. Bu bölüm bir seki ile yükseltilmiştir. Batıdaki alanın bir bölümü duşakabinle çevrilerek bayanlar için düzenlenmiştir.

Abdest alma bölümleri